آیا زنبورها صدای سمپاشی را می‌فهمند؟

زنبورعسل، موجودی است که نه‌تنها به بو، نور و دما حساس است، بلکه جهان پیرامونش را از طریق ارتعاشات صوتی نیز درک می‌کند. بسیاری از زنبورداران ایرانی می‌گویند هنگام آغاز سمپاشی در مزارع اطراف، حتی پیش از آن‌که بوی سم یا قطرات آن برسد، رفتار زنبورها ناگهان تغییر می‌کند؛ صدای موتور سمپاش یا تراکتور کافی است تا کلنی‌ها مضطرب شوند. این مشاهده محلی اکنون در پژوهش‌های علمی نیز بازتاب یافته است.

فیزیولوژی شنوایی زنبورعسل

زنبورعسل گوش ندارد، اما به‌وسیله اندام‌های حسی در پاها و شاخک‌های خود، ارتعاشات هوا و سطح را تشخیص می‌دهد. پژوهش‌های دانشگاه هاروارد (۲۰۲۲) نشان داده‌اند که گیرنده‌های مکانیکی در مفصل زانو و آنتن‌های زنبور می‌توانند فرکانس‌هایی بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ هرتز را دریافت کنند؛ درست همان محدوده‌ای که صدای موتورهای دیزلی و پمپ‌های سمپاش در آن تولید می‌شود.
این هم‌پوشانی فرکانسی می‌تواند سبب تحریک بیش‌ازحد سیستم عصبی زنبور شود و به‌صورت واکنش‌های پروازی یا دفاعی ظاهر گردد.

یافته‌های میدانی و رفتارشناسی

بر اساس مطالعات انجام‌شده در مراکز تحقیقاتی آلمان و ترکیه، زنبورها در برابر صداهای با دامنه بالا، سه نوع واکنش نشان می‌دهند:

1. افزایش ناگهانی فعالیت پروازی؛ زنبورها به‌طور بی‌نظم از کندو خارج می‌شوند.

2. ارتعاش غیرعادی بال‌ها؛ نوعی هشدار صوتی درون کلنی که با فرکانس پایین‌تر از صدای عادی پرواز تولید می‌شود.

3. توقف موقت ملکه در تخم‌گذاری؛ در صورت تداوم صدا، اضطراب کلنی به درون سلول‌های پرورش منتقل می‌شود.

در پژوهشی میدانی در استان فارس (۱۴۰۲)، زنبورداران گزارش داده‌اند که صدای پمپ‌های سمپاش تا شعاع سه کیلومتر موجب تحریک زنبورها و گاهی حمله‌ی بی‌دلیل به افراد نزدیک زنبورستان شده است.

ارتباط میان صدا، ارتعاش و سم

در دستورالعمل‌های رسمی سازمان حفظ نباتات ایران نیز تأکید شده است که زمان سمپاشی باید به ساعات غروب موکول شود، زمانی که زنبورها در کندو هستند و شدت صدا کمتر در فضای باز پخش می‌شود【11†دستورالعمل محافظت از زنبورعسل.pdf†L4-L6】. دلیل این توصیه تنها کاهش تماس مستقیم با سم نیست، بلکه کاهش استرس صوتی نیز مطرح است. ترکیب صدای بلند با بوی حشره‌کش‌ها اثر هم‌افزایی دارد؛ سیستم عصبی زنبور دچار اختلال و بی‌نظمی در رفتار پرواز می‌شود.

تجربه زنبورداران؛ دانش بومی ارزشمند

زنبورداران باتجربه ایران می‌گویند که زنبورها پیش از شروع سمپاشی از مسیرهای پرواز خود منحرف می‌شوند. برخی از آن‌ها پیشنهاد می‌کنند با مشاهده رفتار زنبورها می‌توان زمان شروع عملیات را پیش‌بینی کرد؛ نشانه‌هایی چون کاهش ناگهانی پرواز، تجمع در ورودی کندو، یا صدای وزوز تندتر از حد معمول.
یکی از زنبورداران کرمانی در گفت‌وگو با عسلنا بیان کرده بود: «وقتی صدای پمپ سم رو از دور می‌شنوند، قبل از اینکه بوی سم بیاد، زنبورا برمی‌گردن کندو. انگار می‌فهمن خطر نزدیکه.» این تجربه محلی، مؤید حساسیت شنیداری زنبورها به ارتعاشات است.

چشم‌انداز پژوهشی آینده

برای درک دقیق‌تر این پدیده، پژوهشگران در حال طراحی آزمایش‌هایی با حسگرهای صوتی درون کندو هستند تا واکنش لحظه‌ای زنبورها به فرکانس‌های مختلف ثبت شود. هدف این است که «نقشه صوتی هشدار» برای زنبورعسل طراحی شود تا شاید روزی بتوان با سامانه‌های صوتی از راه دور، زنبورها را از خطر سمپاشی مطلع کرد.

نتیجه‌گیری

زنبورعسل صدای سمپاشی را به‌صورت دقیق «نمی‌شنود»، اما ارتعاش آن را حس می‌کند و به‌سرعت واکنش نشان می‌دهد. این واکنش، بخشی از مکانیسم بقا در برابر تهدیدهای محیطی است. شناخت علمی و بومی این پدیده می‌تواند به تدوین برنامه‌های سمپاشی ایمن‌تر و همزیستی هوشمندانه‌تر میان زنبورداران و کشاورزان منجر شود.